अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रात सध्या दोन मोहिमांची सर्वाधिक चर्चा होत आहे. एकीकडे काही वर्षांपूर्वी भारताने 'चांद्रयान-3' च्या माध्यमातून चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर यशस्वी सॉफ्ट लँडिंग करून इतिहास रचला, तर दुसरीकडे नासा 'आर्टेमिस-2' मोहिमेद्वारे 52 वर्षांनंतर मानवाला पुन्हा चंद्राच्या कक्षेत पाठवत आहे. या दोन्ही मोहिमांची उद्दिष्टे आणि तंत्रज्ञान पूर्णपणे वेगळे असून त्यांच्यातील तुलना रंजक आहे.
Table of contents [Show]
1. खर्चातील अवाढव्य तफावत
खर्चाच्या बाबतीत इस्रोने नेहमीच जगाला चकित केले आहे.
चांद्रयान-3: भारताच्या या मोहिमेचा एकूण खर्च केवळ 613 कोटी रुपये ($75 दशलक्ष) इतका होता. एखाद्या हॉलिवूड चित्रपटाच्या बजेटपेक्षाही कमी खर्चात इस्रोने चंद्रावर पाऊल ठेवले.
आर्टेमिस-2: नासाच्या एका आर्टेमिस लाँचचा खर्च अंदाजे 34,000 कोटी रुपये ($4.1 अब्ज) आहे. संपूर्ण आर्टेमिस प्रोग्रामचा विचार केल्यास 2025 पर्यंत नासा यावर 7.7 लाख कोटी रुपये ($93 अब्ज) खर्च करत आहे. म्हणजेच नासाच्या एका मोहिमेच्या खर्चात भारताच्या 50 पेक्षा जास्त चांद्रयान मोहिमा होऊ शकतात.
भारत इतका कमी खर्च कसा करतो?
इस्रोच्या या 'लो-कॉस्ट' यशामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत:
स्वदेशी तंत्रज्ञान (Home-grown Tech): भारताने 1974 नंतर पाश्चिमात्य देशांनी लादलेल्या निर्बंधांना संधीत बदलले. सर्व मशिनरी आणि तंत्रज्ञान भारतातच तयार केल्यामुळे आयात शुल्काची मोठी बचत होते.
कमी मनुष्यबळ आणि पगार: अमेरिकेच्या तुलनेत भारतातील शास्त्रज्ञांचे पगार आणि मजुरीचा खर्च खूपच कमी आहे. तसेच, इस्रोमध्ये अत्यंत समर्पित पण लहान टीम्स काम करतात.
एकच मॉडेल (Single Model Strategy): नासा कोणत्याही मोहिमेपूर्वी अनेक चाचणी मॉडेल्स तयार करते, ज्यावर मोठा खर्च होतो. इस्रो मात्र थेट उड्डाण करणारे एकच मॉडेल बनवते. हे थोडे धाडसी असले तरी यामुळे खर्च निम्म्यावर येतो.
पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाचा वापर: भारताकडे सध्या खूप शक्तिशाली रॉकेट्स नसल्याने, इस्रो 'स्लिंग-शॉट' पद्धतीचा वापर करते. यान थेट चंद्रावर न पाठवता पृथ्वीभोवती फिरवून तिच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या मदतीने पुढे ढकलले जाते, ज्यामुळे इंधन आणि खर्च वाचतो.
नासाचा खर्च इतका जास्त का?
आर्टेमिस-2 ही केवळ एक मोहीम नसून ती मानवाला चंद्रावर कायमस्वरूपी वस्ती करण्यासाठी तयार केली जात आहे. यामध्ये अंतराळवीरांचा समावेश असल्याने त्यांच्या सुरक्षेसाठी 'लाइफ सपोर्ट सिस्टिम' आणि आपत्कालीन यंत्रणेवर प्रचंड खर्च करावा लागतो. नासा आपले काम खासगी कंपन्यांना (उदा. बोईंग, लॉकहीड मार्टिन) आउटसोर्स करते आणि मोहिमांचा विमा (Insurance) काढते, ज्यामुळे खर्च वाढतो.
2. मानवी विरुद्ध रोबोटिक मोहीम
खर्चातील या फरकाचे मुख्य कारण या मोहिमांचे स्वरूप आहे.
सुरक्षा आणि जीवनरक्षक प्रणाली: चांद्रयान-3 ही एक रोबोटिक मोहीम होती, ज्यामध्ये केवळ लँडर आणि रोव्हरचा समावेश होता. मात्र, आर्टेमिस-2 मध्ये 4 अंतराळवीर प्रवास करत आहेत. मानवी प्रवासासाठी ओरियन यानात अत्याधुनिक 'लाइफ सपोर्ट सिस्टिम', रेडिएशनपासून संरक्षण देणारी कवच प्रणाली आणि आपत्कालीन बाहेर पडण्याची यंत्रणा असते. या सर्व गोष्टींमुळे आर्टेमिसचे तंत्रज्ञान अधिक गुंतागुंतीचे आणि महागडे ठरते.
रॉकेटची ताकद: चांद्रयान-3 साठी भारताने 'LVM3' रॉकेटचा वापर केला होता. याउलट, नासाने जगातील सर्वात शक्तिशाली रॉकेट 'SLS' तयार केले आहे, जे स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टीपेक्षाही उंच आहे.
3. वैज्ञानिक उद्दिष्टे
दोन्ही मोहिमांचे चंद्राकडे पाहण्याचे दृष्टिकोन वेगवेगळे आहेत:
चांद्रयान-3: या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर सुरक्षित लँडिंग करणे आणि तेथील माती, बर्फाचे अस्तित्व व खनिजांचा अभ्यास करणे हे होते. इस्रोने यात 100% यश मिळवले आहे.
आर्टेमिस-2: ही मोहीम चंद्रावर उतरणार नाही, तर चंद्राभोवती प्रदक्षिणा घालून परत येईल. याचे मुख्य उद्दिष्ट मानवी प्रवासासाठी चंद्राची कक्षा किती सुरक्षित आहे हे तपासणे आणि भविष्यातील मानवी लँडिंगसाठी पाया रचणे हे आहे.
4. स्वदेशी जिद्द विरुद्ध जागतिक भागीदारी
इस्रोने चांद्रयान-3 साठी प्रामुख्याने स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा वापर केला आणि जुन्या मोहिमांमधील यंत्रसामग्रीचा पुनर्वापर करून खर्च कमी केला. याउलट, आर्टेमिस ही एक जागतिक भागीदारी असून यात नासाला युरोपियन, कॅनेडियन आणि जपानी अंतराळ संस्थांचे सहकार्य लाभले आहे. तसेच नासा उपग्रह निर्मिती खासगी कंपन्यांना आउटसोर्स करते, ज्यामुळे खर्च वाढतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, चांद्रयान-3 हे भारताच्या 'कमी खर्चात उच्च तंत्रज्ञान' (Frugal Innovation) या कौशल्याचे प्रतीक आहे, तर आर्टेमिस-2 हे मानवाला पुन्हा अंतराळात स्थायिक करण्यासाठीच्या महाशक्तिशाली तंत्रज्ञानाचे प्रदर्शन आहे.
