भारतात जलद आणि सोयीस्कर पैशांच्या देवाणघेवाणीसाठी युपीआय (UPI) हा नागरिकांचा सर्वात आवडता पर्याय बनला आहे. एका अहवालानुसार, देशातील एकूण डिजिटल व्यवहारांमध्ये युपीआयचा वाटा २०२४ मधील ६५ टक्क्यांवरून वाढून २०२५ मध्ये ६७ टक्के झाला आहे. यावरूनच बँक खात्यातून थेट होणाऱ्या या झटपट व्यवहारांवर लोकांचे अवलंबित्व किती वाढले आहे, हे स्पष्ट होते.
Table of contents [Show]
युपीआय आयडी किंवा बँक खाते ब्लॉक का होते?
वाढत्या डिजिटल व्यवहारांसोबतच सायबर गुन्ह्यांचे प्रमाणही वाढले आहे. यामुळे संशयास्पद व्यवहारांशी लिंक असलेले युपीआय आयडी आणि बँक खाती ब्लॉक होण्याच्या घटना समोर येत आहेत. अनेकदा एखाद्या युझरचा कोणत्याही फसवणुकीत हात नसतो, तरीही चुकीच्या किंवा वादग्रस्त ट्रान्झॅक्शनमुळे त्याचे खाते गोठवले जाते.
सायबर गुन्ह्यांची कोणतीही तक्रार आल्यास, नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) प्रणाली किंवा कायदा अंमलबजावणी संस्थांच्या सूचनेनुसार बँक किंवा पेमेंट ॲप्स तातडीने संबंधित युपीआय आयडी तात्पुरता ब्लॉक करतात. फसवणुकीचे पैसे पुढे ट्रान्सफर होऊ नयेत, म्हणून कोणतीही पूर्वसूचना न देता ही प्रतिबंधात्मक कारवाई केली जाते.
खात्यात अचानक अनोळखी पैसे आल्यास काय करावे?
जर तुमच्या खात्यात अचानक कोणाकडून तरी संशयास्पद किंवा अनपेक्षित पैसे जमा झाले, तर सायबर तज्ज्ञांच्या मते खालील गोष्टी त्वरित कराव्यात:
- ते पैसे स्वतः वापरू नका आणि इतर कोणालाही ट्रान्सफर करू नका.
- या घटनेची माहिती त्वरित तुमच्या बँकेला किंवा युपीआय ॲपच्या ग्राहक सेवा केंद्राला द्या.
- राष्ट्रीय सायबर क्राईम पोर्टलवर (cybercrime.gov.in) किंवा १९३० या क्रमांकावर कॉल करून या प्रकरणाची नोंद करा.
- तुम्ही स्वतःहून त्वरित माहिती दिल्यास, कायदा तुम्हाला गुन्हेगार न मानता केवळ एक लाभार्थी मानतो, ज्यामुळे पुढील कायदेशीर त्रासापासून तुमचा बचाव होतो.
युपीआय आयडी ब्लॉक झाल्यावर काय करावे?
पैसे ट्रान्सफर करताना किंवा रिसिव्ह करताना जर तुमचा आयडी ब्लॉक झाल्याचे समजले, तर सगळ्यात आधी घाबरून न जाता वारंवार व्यवहार करण्याचा प्रयत्न थांबवावा. यामुळे बँक प्रणालीत अधिक संशय निर्माण होऊ शकतो.
बँकेकडून आलेला एसएमएस, ईमेल किंवा ॲपवरील नोटिफिकेशन तपासून ब्लॉक होण्याचे नेमके कारण जाणून घ्या. त्यानंतर त्वरित बँकेशी संपर्क साधा. जर हा ब्लॉक सायबर तक्रारीमुळे असेल, तर बँक तुमच्याकडे काही कागदपत्रांची मागणी करू शकते. स्वतःला निर्दोष सिद्ध करण्यासाठी तुमच्याकडे पुढील पुरावे असणे आवश्यक आहे:
- वादग्रस्त व्यवहाराचा तपशील दर्शवणारा बँक स्टेटमेंट.
- पैशांचा आकडा, तारीख आणि संदर्भ क्रमांक (Reference Number) असलेला स्क्रीनशॉट.
- पैसे पाठवणाऱ्या व्यक्तीसोबत काही संवाद झाला असल्यास त्याचे रेकॉर्ड.
- बँकेच्या नियमांनुसार आवश्यक असलेली केवायसी (KYC) कागदपत्रे.
ब्लॉक हटवण्यासाठी किती वेळ लागतो?
बँकेने प्राथमिक तपासणी पूर्ण केल्यानंतर सामान्यतः २ ते ५ कामकाजाच्या दिवसांत युपीआय आयडी पुन्हा सुरू केला जातो. परंतु, जर हे प्रकरण एखाद्या मोठ्या सायबर गुन्ह्याशी किंवा पोलीस तपासाशी संबंधित असेल, तर बँक आणि सरकारी संस्थांमधील समन्वयामुळे हे खाते पुन्हा सुरू होण्यासाठी ७ ते ३० दिवसांचा कालावधी लागू शकतो.
जर सर्व पुरावे देऊनही बँक खाते अनब्लॉक करण्यास उशीर करत असेल, तर ग्राहक बँकेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे (नोडल ऑफिसर) तक्रार करू शकतात किंवा रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) तक्रार व्यवस्थापन प्रणालीद्वारे (CMS) ऑनलाईन दाद मागू शकतात.
भविष्यात ही समस्या टाळण्यासाठी घ्यावयाची काळजी
- अनोळखी व्यक्तींकडून येणाऱ्या पैशांच्या व्यवहारांपासून दूर राहा, विशेषतः पैसे परत पाठवण्याच्या विनंतीला बळी पडू नका.
- खात्यात अनपेक्षित रक्कम आल्यास स्वतः निर्णय न घेता बँकेला कळवा.
- कोणत्याही संशयास्पद लिंकवर क्लिक करू नका किंवा अनोळखी युपीआय रिक्वेस्ट स्वीकारू नका.
- तुमच्या खात्याच्या सुरक्षिततेसाठी अधिकृत आणि विश्वासार्ह ॲप्सचाच वापर करा.
